Sang chấn là một phản ứng về mặt cảm xúc về một sự kiện khủng hoảng, đáng sợ hoặc nguy hiểm như một vụ tai nạn, cưỡng hiếp hay thảm họa thiên nhiên. Ngay sau sự kiện đó, cảm giác bàng hoàng và phủ nhận là những phản ứng điển hình. Những phản ứng lâu dài hơn bao gồm những sự thay đổi thất thường trong cảm xúc, những suy nghĩ, kí ức về sự việc gây sang chấn bất ngờ ập đến một cách không kiểm soát, sự căng thẳng trong các mối quan hệ và cả các triệu chứng thể chất như đau đầu hay buồn nôn. Trong khi những cảm xúc này là bình thường, nhiều người gặp khó khăn trong việc vượt qua nó và tiếp tục cuộc sống của mình. 

Rối loạn căng thẳng sau sang chấn (Post-traumatic Stress Disorder - PTSD) là một rối loạn tâm thần hình thành sau một sự kiện gây sang chấn.

Việc cảm thấy sợ hãi trong và sau một tình huống gây sang chấn là hoàn toàn bình thường. Sự sợ hãi kích hoạt rất nhiều thay đổi ngay lập tức trong cơ thể, giúp chúng ta chống lại hoặc tránh được nguy hiểm từ môi trường. Phản ứng chiến-hay-chạy (hay còn gọi là phản ứng căng thẳng cấp tính) là một phản ứng điển hình nhằm thực hiện mục đích đó. Sau khi trải qua một sự kiện gây sang chấn, hầu hết mọi người sẽ có một loạt các phản ứng khác nhau, nhưng đa số sẽ có thể tự phục hồi sau các triệu chứng ban đầu. Với những người vẫn tiếp tục gặp phải vấn đề và không thể tự hồi phục, họ có thể được chẩn đoán mắc PTSD. Những người mắc PTSD có thể cảm thấy căng thẳng hoặc sợ hãi, ngay cả khi họ không ở trong tình huống nguy hiểm.

2. Dấu hiệu và triệu chứng của PTSD

Không phải bất kì ai trải qua sự kiện gây sang chấn đều mắc PTSD mãn tính hay thậm chí là cấp tính. Và cũng không phải tất cả những người mắc PTSD đều đã trải qua một sự kiện nguy hiểm. Có một số sự kiện, chẳng hạn như việc một người thân đột ngột qua đời, cũng có thể gây ra PTSD.

Các triệu chứng thường bắt đầu từ khá sớm (trong vòng 3 tháng sau sự kiện gây sang chấn) nhưng đôi khi cũng khá muộn (nhiều năm sau đó). Các triệu chứng phải kéo dài hơn một tháng và phải đủ nghiêm trọng, gây ảnh hưởng đến các mối quan hệ xã hội hoặc công việc, để có thể được xem là PTSD. Quá trình tiến triển của rối loạn đối với mỗi người là khác nhau. Một số người có thể phục hồi trong vòng 6 tháng, trong khi một số khác có những triệu chứng sẽ kéo dài hơn. Ở một số người, tình trạng rối loạn sẽ trở nên mãn tính.

Các bác sĩ với kinh nghiệm giúp đỡ những người mắc bệnh tâm thần, như bác sĩ tâm thần hoặc nhà tâm lý học, có thể chẩn đoán PTSD.

Để được chẩn đoán mắc PTSD, một người (18 tuổi trở lên) phải có tất cả những triệu chứng sau đây kéo dài ít nhất 1 tháng:

  • Ít nhất một triệu chứng trái trải nghiệm lại

  • Ít nhất một triệu chứng tránh né

  • Ít nhất hai triệu chứng kích thích và phản ứng

  • Ít nhất hai triệu chứng về mặt nhận thức và tâm trạng

a) Các triệu chứng tái trải nghiệm lại

Các triệu chứng mà một người mắc PTSD có thể tái trải nghiệm lại bao gồm:

  • Các hình ảnh, kí ức về sự kiện gây sang chấn đột ngột quay lại/xuất hiện, kèm theo các dấu hiệu về thể chất như tim đập nhanh hoặc đổ mồ hôi

  • Gặp ác mộng

  • Có những suy nghĩ đáng sợ

Slide2

Tái trải nghiệm các triệu chứng này có thể cản trở sinh hoạt hằng ngày của người mắc PTSD. Chúng có thể bắt đầu từ suy nghĩ và cảm xúc của chính người mắc rối loạn. Các từ ngữ, đồ vật hoặc tình huống gợi nhớ về sự kiện sang chấn có thể khiến người mắc rối loạn tái trải nghiệm những triệu chứng này.

b) Các triệu chứng tránh né

Các triệu chứng tránh né bao gồm:

  • Tránh tiếp xúc với các địa điểm, sự kiện hoặc đồ vật gợi nhớ về những trải nghiệm gây sang chấn

  • Tránh có những suy nghĩ hoặc cảm xúc liên quan đến sự kiện gây sang chấn

Những điều khiến một người nhớ về sự kiện tổn thương có thể gây ra các triệu chứng tránh né. Những triệu chứng này có thể khiến một người thay đổi thói quen cá nhân của mình. Ví dụ, sau một tai nạn xe hơi nghiêm trọng, một người thường lái xe có thể tránh lái xe hoặc tránh di chuyển bằng xe hơi.

Slide3

c) Các triệu chứng kích thích và phản ứng: 

Các triệu chứng kích thích và phản ứng bao gồm:

  • Dễ bị giật mình

  • Cảm thấy căng thẳng

  • Khó ngủ

  • Có những cơn giận bột phát

Các triệu chứng kích thích thường xảy ra liên lục thay vì bị kích hoạt bởi những yếu tố gợi nhớ về sự kiện sang chấn. Những triệu chứng này có thể khiến người bệnh cảm thấy căng thẳng, tức giận và cản trở người bệnh thực hiện các công việc hằng ngày như ngủ, ăn hoặc tập trung.

Slide4

c) Các triệu chứng nhận thức và tâm trạng:

Các triệu chứng nhận thức và tâm trạng bao gồm:

  • Gặp khó khăn trong việc nhớ lại những chi tiết chính của sự kiện gây sang chấn

  • Có những suy nghĩ tiêu cực về bản thân hoặc thế giới xung quanh

  • Có cảm giác không phù hợp như cảm thấy có lỗi hoặc bản thân có trách nhiệm với sự kiện gây sang chấn đó

  • Mất hứng thú với các hoạt động ưa thích trước đây

Các triệu chứng nhận thức và tâm trạng có thể bắt đầu hoặc trở nên tồi tệ hơn sau sự kiện gây sang chấn. Tuy nhiên, chúng không phải do các chấn thương về thể chất hoặc do các chất gây nghiện gây ra. Các triệu chứng này có thể khiến người bệnh cảm thấy xa lạ hoặc tách mình khỏi bạn bè hoặc gia đình.

Slide5

Chúng ta cần phải hiểu rằng, sau một sự kiện nguy hiểm, việc có một số các triệu chứng nêu trên là hoàn toàn bình thường. Nếu các triệu chứng đặc biệt nghiêm trọng biến mất sau một vài tuần, đó được gọi là rối loạn căng thẳng cấp tính (acute stress disorder). Còn nếu các triệu chứng kéo dài hơn một tháng, ảnh hưởng nghiêm trọng đến khả năng hoạt động của một người và không do việc sử dụng các chất gây nghiện, bệnh y khoa hoặc bất cứ điều gì ngoại trừ sự kiện tổn thương gây ra, đó có thể là PTSD. Tuy nhiên, một số người khi mắc PTSD sẽ không thể hiện ra ngoài bất kỳ triệu chứng nào trong nhiều tuần hoặc nhiều tháng. PTSD thường đi kèm với trầm cảm, lạm dụng chất hoặc ít nhất một chứng rối loạn lo âu khác.

Khi nói về PTSD, trẻ em có phản ứng khác với người lớn hay không?

Trẻ em và thiếu niên có thể có phản ứng mạnh hơn với sang chấn, nhưng một số triệu chứng ở các em có thể không giống như người lớn. Các triệu chứng thỉnh thoảng được bắt gặp ở trẻ nhỏ (dưới 6 tuổi) có thể bao gồm:

  • Đái dầm sau khi biết cách sử dụng nhà vệ sinh

  • Quên cách hoặc không thể nói chuyện

  • Diễn lại những sự kiện gây sang chấn trong lúc đang chơi đùa

  • Dính lấy ba mẹ hoặc người lớn một cách bất thường

Trẻ trên 6 tuổi và thanh thiếu niên thường có xu hướng biểu hiện các triệu chứng tương tự như ở người lớn hơn. Các em cũng có thể phát triển các hành vi gây rối, thiếu tôn trọng hoặc phá hoại từ PTSD, cảm thấy tội lỗi vì không thể ngăn chặn thương vong và có thể có ý nghĩ trả thù.

Slide6

3. Các phương pháp điều trị và tự trợ giúp

Phương pháp trị liệu chính cho những người mắc PTSD là thuốc, trị liệu tâm lý, hoặc cả hai. Ảnh hưởng của PTSD đến mỗi người một khác nhau, vì vậy phương pháp trị liệu phù hợp cho người này chưa chắc đã có tác dụng với người khác. Việc những người mắc PTSD được điều trị bởi những chuyên gia tâm lý đã có kinh nghiệm với rối loạn này là rất quan trọng. Một số người mắc PTSD có thể phải thử vài phương pháp trị liệu khác nhau để tìm được phương pháp phù hợp với họ.

Nếu một người mắc PTSD đang phải trải qua một sang chấn vẫn đang tiếp diễn, ví dụ như họ đang ở trong một mối quan hệ bạo hành, thì cả hai vấn đề (PTSD và việc họ đang bị bạo hành) đều phải được nói đến. Những vấn đề đang diễn ra khác có thể bao gồm rối loạn cơn hoảng sợ, trầm cảm, lạm dụng chất, và cảm thấy muốn tự tử.

a. Điều trị tâm lý (Psychotherapy)

PTSD 1

Điều trị tâm lý có thể được thực hiện dưới hình thức một-với-một hay hình thức nhóm. Điều trị tâm lý cho PTSD thường kéo dài từ 6 đến 12 tuần, hoặc có thể kéo dài hơn thế. Nghiên cứu cho thấy sự trợ giúp từ gia đình và bạn bè là một phần quan trọng trong việc phục hồi của những người mắc PTSD.

Có nhiều phương pháp điều trị tâm lý để giúp cho những người mắc PTSD. Một số phương pháp nhắm trực tiếp đến những triệu chứng của PTSD. Một số phương pháp điều trị khác tập trung vào những vấn đề xã hội, gia đình và công việc. Bác sĩ hay nhà điều trị có thể phối hợp các hình thức điều trị khác nhau tùy theo nhu cầu của mỗi người.

Phương pháp điều trị tâm lý hiệu quả thường nhấn mạnh vào một số những cấu phần chính, bao gồm giáo dục về triệu chứng, dạy cho người mắc rối loạn các kỹ năng để giúp họ nhận diện những yếu tố có thể kích hoạt các triệu chứng, và kỹ năng để quản lý những triệu chứng ấy. Một phương pháp trị liệu được chứng minh là có hiệu quả đối với PTSD là trị liệu nhận thức-hành vi (cognitive-behavioral therapy - CBT). CBT bao gồm:

  • Liệu pháp phơi nhiễm (exposure therapy). Phương pháp này giúp cho những người mắc PTSD đối diện và kiểm soát sự sợ hãi của họ. Họ sẽ được từ từ phơi nhiễm với những sang chấn mà họ đã trải qua bằng một cách an toàn. Phương pháp này sử dụng việc tưởng tượng, viết về những sang chấn, hay đến thăm nơi xảy ra sự kiện sang chấn. Nhà trị liệu tâm lý sẽ sử dụng những công cụ này để giúp những người mắc PTSD đương đầu với những cảm xúc của bản thân.

  • Tái cấu tạo nhận thức (Cognitive restructuring). Phương pháp này giúp những người mắc PTSD có thể hiểu được những ký ức tồi tệ. Thỉnh thoảng, họ sẽ nhớ về biến cố khác với cách mà biến cố ấy diễn ra. Họ có thể cảm thấy tội lỗi và xấu hổ về một số điều mà không phải lỗi của họ. Nhà trị liệu tâm lý giúp những người mắc PTSD nhìn nhận sự việc bằng một cách thực thế hơn.

Có nhiều những phương pháp trị liệu khác có thể trợ giúp cho những người mắc PTSD. Những người mắc PTSD nên nói về tất cả những lựa chọn về phương pháp trị liệu với nhà trị liệu tâm lý. Phương pháp điều trị nên trang bị cho những cá nhân mắc PTSD những kỹ năng để quản llys các triệu chứng của họ và giúp họ tham gia vào những hoạt động mà họ cảm thấy hứng thú tới trước khi mắc PTSD.

Điều trị tâm lý giúp những người mắc PTSD trải qua rối loạn như thế nào

PTSD 2-1

Các phương pháp trị liệu tâm lý dạy cho những người mắc PTSD những cách hữu ích để phản ứng với những sự kiện đáng sợ có thể kích hoạt những triệu chứng PTSD. Dựa trên mục tiêu này, các phương pháp điều trị khác nhau có thể:

  • Dạy người mắc PTSD về những sang chấn và sự ảnh hưởng của chúng

  • Sử dụng các phương pháp thư giãn và các kĩ năng kiểm soát cơn tức giận

  • Cung cấp mẹo để có một giấc ngủ, chế độ ăn, và thói quen thể dục tốt hơn

  • Giúp họ nhận thức và đối phó với sự tội lỗi, xấu hổ, và những cảm xúc khác về biến cố

  • Tập trung vào việc thay đổi cách mà những người mắc rối loạn phản ứng với những triệu chứng PTSD. Ví dụ, điều trị tâm lý giúp họ đối diện với những gợi nhớ về sang chấn.

b. Ngoài điều trị: Tôi có thể giúp gì cho bản thân mình?

PTSD

Bước đầu trong việc giúp đỡ bản thân mình có thể sẽ rất khó khăn. Điều quan trọng mà bạn nên nhận ra đó là mặc dù có thể cần nhiều thời gian, nhưng với trị liệu, tình trạng của bạn sẽ trở nên tốt hơn. Nếu bạn không chắc chắn về việc tìm sự giúp đỡ ở đâu, hãy hỏi bác sĩ gia đình của bạn. Bạn cũng có thể tìm online bằng những cụm từ như là “người cung cấp điều trị tâm lý", “dịch vụ xã hội", “đường dây nóng", hay “bác sĩ" để tìm số điện thoại và địa chỉ. Bác sĩ cấp cứu cũng có thể cung cấp sự giúp đỡ tạm thời và cho bạn biết thêm về những địa điểm và cách để có thêm sự giúp đỡ.

Để tự giúp đỡ bản thân trong khi tham gia điều trị:

  • Nói chuyện với bác sĩ/nhà trị liệu của bạn về các lựa chọn trị liệu

  • Tham gia vào những hoạt động thể chất hay thể dục nhẹ nhàng để giúp giảm căng thẳng

  • Đặt ra những mục tiêu thực tế cho bản thân

  • Chia nhỏ những công việc lớn thành những công việc nhỏ, đặt ra một số ưu tiên, và làm những gì mà bạn có thể làm được

  • Cố gắng dành thời gian cùng người khác, và tâm sự với người thân và những người bạn mà bạn tin tưởng. Kể cho những người khác về những yếu tố có thể kích hoạt các triệu chứng.

  • Các triệu chứng của bạn sẽ tốt lên từ từ, không phải ngay lập tức

  • Nhận biết và tìm đến những tình huống, địa điểm hay những người tạo cho bạn cảm giác thoải mái

Quan tâm đến bản thân và những người khác là một điều đặc biệt quan trọng khi nhiều người bị phơi nhiễm với các sự kiện sang chấn (ví dụ như thảm họa tự nhiên, tai nạn, và hành vi bạo lực).

 

Nguồn: NIMH Post-traumatic Stress Disorder, APA: Trauma

Photo credit: Anemone123 from Pixabay

Ảnh minh họa: Bùi Tùng Dương.

Tag:PTSD, rối loạn căng thẳng sau sang chấn, ác mộng